Nergens hoor je de Matthäus-Passion zo vaak als in Nederland

Waarschijnlijk is er geen enkel land ter wereld dat zo’n innige band heeft met de passiemuziek van Bach als Nederland. Zelfs in Duitsland, het thuisland van de wereldberoemde componist, wordt het werk niet zo vaak uitgevoerd als hier. Elk voorjaar vinden er honderden uitvoeringen plaats van de Matthäus-Passion en de Johannes-Passion. Die populariteit overstijgt niet alleen landsgrenzen, maar ook religieuze overtuigingen: ook mensen zonder directe religieuze binding luisteren graag naar de Matthäus en de Johannes.

Traditie

Onze nationale fascinatie voor de passiemuziek begon al lang geleden. Al in de 19e eeuw zorgde de herontdekking van Bachs muziek voor een schokgolf door muzikaal Nederland. Sinds de legendarische uitvoeringen in het Amsterdamse Concertgebouw onder leiding van Willem Mengelberg groeide de Matthäus uit tot een vaste waarde in het voorjaar. Wat ooit begon als een strikt religieuze aangelegenheid, is dat allang niet meer. Desondanks ervaren velen deze meesterwerken nog altijd als een moment van bezinning en reflectie.

Lijdensweg

Toch is de Johannes-Passion minder bekend dan die andere passie, die geldt als de grote publiekslieveling. Niet voor niets staat ‘Erbarme dich’ uit de Matthäus steevast op nummer één in de NPO Klassiek Top 400. Hoewel beide meesterwerken de laatste uren van Jezus verbeelden, doen ze dat elk op een eigen manier. De Matthäus-Passion is het meest monumentale en beschouwende van de twee: groots opgezet met een dubbelkoor en uitnodigend tot reflectie, dankzij de troostrijke en emotionele muziek.

De Johannes-Passion daarentegen is compacter, feller en dramatischer van aard. Waar de Matthäus een sereen offer beschrijft, vertelt de Johannes een verhaal vol politieke spanning en menselijke agressie. Het tempo ligt hoger en de sfeer is rauwer. Beide werken bezingen hetzelfde lijdensverhaal, maar het gevoel dat ze oproepen, verschilt aanzienlijk.

The Passion

De Nederlandse fascinatie voor het lijdensverhaal stopt overigens niet bij de concertzaal. Sinds 2011 trekt het tv-spektakel The Passion op Witte Donderdag miljoenen kijkers. Met bekende popsongs en een groot lichtgevend kruis wordt het verhaal naar het hier en nu vertaald. Hoewel de muziek van Bach en de hits van moderne artiesten mijlenver uit elkaar liggen, is de kern dezelfde. Waar de tv-versie kiest voor spektakel en herkenbaarheid, biedt een live-uitvoering van een Bach-passie juist een diepere, bijna meditatieve ervaring — met ruimte voor bezinning en reflectie.

Wist je dat…

• het bij veel uitvoeringen nog steeds gebruikelijk is om na de Matthäus niet te klappen? De stilte wordt gezien als het mooiste eerbetoon aan de muziek.
• een volledige Matthäus-Passion al snel drieënhalf uur duurt, inclusief pauze? De Johannes klaart de klus in een compactere twee uur.
• de teksten van de Johannes-Passion veel dichter bij de bijbelteksten blijven? De Matthäus bevat juist veel meer vrije, poëtische teksten die vooral inzoomen op emotie. 
• Bach de Matthäus-Passion schreef voor een dubbel koor en twee orkesten? Dat zorgt voor een indrukwekkend stereogeluid, waarbij de koren soms letterlijk met elkaar in gesprek gaan.

Muziekgebouw Eindhoven

Ook in Muziekgebouw Eindhoven beleef je dit jaar de Matthäus-Passion. Maar liefst drie gezelschappen schijnen hun licht op het lijdensverhaal.